خبرگزاری مهر-گروه استانها: در هر گوشه از ایران ماه مبارک رمضان با آداب و رسوم منحصربهفردی درآمیخته است که گنجینهای از فرهنگ عامه را به نمایش میگذارد. برخی از آداب و رسوم ماه مبارک رمضان نحوه بیدارباش سحر، خوراکهای افطار و آیینهای وداع با ماه است که در هر منطقه از کشور دارای تنوع است.
هر شهر ایران با سنتهایی مانند نذری دادن و اطعام در اقصی نقاط ایران هویت رمضان حفظ کرده است. این تنوع، نشاندهنده عمق پیوند عمیق سنتهای محلی با آموزههای اسلامی است و ماه رمضان را به فصلی برای ثبت و تماشای غنای فرهنگی بدل میسازد.
محمد حسین یزدانی پژوهشگر و کارشناس سازمان اسناد و کتابخانه ملی همدان در گفتگو با خبرنگار مهر به برخی از آداب و رسوم ماه رمضان در همدان اشاره کرد و درخصوص شیوههای اطلاعرسانی زمان سحر و افطار در دهههای پیش از رواج رادیو اظهار کرد: در سالهایی که هنوز رادیو در همدان فراگیر نشده بود، مردم برای آگاهی از زمان سحر و افطار به صدای بوق کارخانه چرمسازی همدان متکی بودند.
وی افزود: این کارخانه متعلق به ارباب اردشیر یگانگی از زرتشتیان همدان بود که در ایام ماه رمضان بوقی را به صدا درمیآورد و صدای این بوق در بخش وسیعی از شهر شنیده میشد و مردم با شنیدن این صدا برای خوردن سحری از خواب بیدار میشدند و در زمان افطار و حتی اعلام عید فطر نیز از همین بوق استفاده میشد.
بوقی که نقش یک رسانه شهری را ایفا میکرد
یزدانی با بیان اینکه رسم بوق کارخانه چرم به سالهای حدود ۱۳۳۰ تا ۱۳۴۰ بازمیگردد، ادامه داد: پیش از ورود گسترده رادیو به همدان و حتی مدتی پس از آن که تعداد رادیوها در خانهها بسیار محدود بود، این بوق نقش یک رسانه شهری را داشت و زمانهای شرعی را به مردم اعلام میکرد.
این پژوهشگر در ادامه به خوراکیهای خاص ماه رمضان در همدان اشاره کرد و گفت: در کنار زولبیا و بامیه که در بسیاری از شهرهای ایران رایج است، همدان یک شیرینی ویژه و بومی به نام انگشتپیچ دارد و بهطور خاص در سفرههای افطار استفاده میشده است.
وی درخصوص انگشت پیچ و مواد تشکیل دهنده این خوراکی بیان کرد: انگشتپیچ از سفیده تخممرغ و شکر تهیه میشود و بهدلیل غلظت و کشدار بودن مواد، هنگام همزدن و برداشتن با قاشق حالتی پیچدرپیچ پیدا میکند. این حالت ظاهری که شبیه پیچخوردگی و چرخش با انگشت است، بهمرور نام انگشتپیچ را برای آن تثبیت کرده است.
یزدانی تأکید کرد: برای این نامگذاری فلسفه مکتوب یا سند تاریخی خاصی پیدا نشده، اما شواهد نشان میدهد نام انگشتپیچ مستقیماً از شکل و شیوه آمادهسازی این شیرینی گرفته شده است.
به گفته این کارشناس سازمان اسناد و کتابخانه ملی همدان، بازخوانی این آیین و خوراکیهای سنتی، نهتنها به حفظ حافظه فرهنگی شهر کمک میکند، بلکه میتواند در شناخت سبک زندگی، مناسبات اجتماعی و شیوههای زیست مردم همدان در دهههای گذشته نقش مؤثری داشته باشد.
یزدانی، در ادامه درباره آداب و رسوم رمضانی همدان، به خوراکها و نذریهای رایج این ماه اشاره کرد و گفت: همدان از گذشته در زمینه انواع ترشی، شیرینی، مربا و خوراکهای محلی غنای خاصی داشته است، اما در ماه مبارک رمضان مصرف برخی غذاها بهطور ویژه افزایش پیدا میکرد.
آش غذای اصلی و شاخص همدانیها در ماه رمضان
وی افزود: در گذشته آش، غذای اصلی و شاخص همدانیها در ماه رمضان بوده و انواع مختلفی از آش در این ایام پخته میشده است؛ آش دوغ همدان که شهرت فراوانی دارد، در این ماه مصرف بیشتری داشته و در کنار آن، حلواهای محلی همدانی نیز در سفرههای افطار و نذریها جایگاه ویژهای داشتهاند.
یزدانی در ادامه به اهمیت شبهای قدر در فرهنگ مردم همدان اشاره کرد و افزود: شبهای احیا، بهویژه شبهای نوزدهم، بیستویکم و بیستوسوم ماه رمضان همانند دیگر نقاط کشور برای مردم همدان نیز قداست بسیار بالایی داشته است. باور عمومی بر این بوده که در این شبها درهای عرش الهی گشوده میشود و به همین دلیل بسیاری از مردم تا صبح بیدار میماندند.
این پژوهشگر ادامه داد: بر اساس روایتهای شفاهی ثبتشده، در ماه رمضان برخی رفتارها بهطور کامل کنار گذاشته میشد. حتی افرادی که پیش از آن مشروبات الکلی مصرف میکردند، در این ماه از بهکار بردن نام آن هم پرهیز میکردند و حرمت ماه رمضان و بهویژه شبهای قدر را حفظ میکردند.
یزدانی به منابع مکتوب فرهنگ عامه همدان که خود گردآوری کرده اشاره کرد و گفت: این موارد در گفتوگوهای ثبتشده با مرحوم میرزا علیاکبر محمودی، از راویان برجسته فرهنگ عامه همدان، آمده است. این روایتها در کتاب فرهنگ عامیانه مردم همدان که حاصل گفتوگو با اوست، ثبت شده و محمودی در برنامههای مختلف، از جمله در صداوسیما، بهعنوان راوی این فرهنگ شناخته میشد.
وی به یکی از آیین کمتر شناختهشده پایانی ماه مبارک رمضان اشاره کرد و با بیان اینکه در روزهای پایانی ماه مبارک رمضان و پیش از عید فطر، مراسمی با عنوان کلوخاندازان برگزار میشد، ادامه داد: در این مراسم، مردم به صحرا میرفتند و کلوخهایی را پرتاب میکردند که فلسفه آن، نمادین و برگرفته از باورِ غلبه بر نفس و شیطان پس از یک ماه روزهداری و خودسازی بود.
این کارشناس سازمان اسناد و کتابخانه ملی همدان ادامه داد: براساس این باور، پرتاب کلوخها بهنوعی اعلام موفقیت در گذراندن ۳۰ روز روزهداری و حفظ حرمت ماه رمضان تلقی میشد و مردم با این آیین، خود را برای ورود به عید فطر و ماه شوال آماده میکردند.
یزدانی به سایر رسوم اجتماعی ماه رمضان در همدان اشاره کرد و با تاکید بر اینک در ماه مبارک رمضان برگزاری مراسم عروسی و حتی رفتن به خواستگاری مرسوم نبوده است، افزود: ماه رمضان بیشتر به عبادت و دورهمیهای ساده بعد از افطار اختصاص داشت و شبنشینیهای رمضانی از جایگاه ویژهای برخوردار بود.
وی افزود: در ایام ماه رمضان برای بیدار شدن سحر اگر چراغ خانه همسایهای خاموش بود دیگر همسایه ها برای بیدار کردن ان همسایه به درب خانه او مراجعه کرده و همسایه را بیدار می کردند تا مبادا از سحر یا عبادت شبانه جا بماند.
شله زرد یکی از نذرهای مرسوم همدانیها
این کارشناس سازمان اسناد و کتابخانه ملی همدان با بیان اینکه نذرهای غذایی نیز در ماه رمضان، بهویژه در شبهای قدر، رواج زیادی داشته است، افزود: شلهزرد یکی از اصلیترین نذریها در همدان به شمار میآمد.
پژوهشگر و کارشناس سازمان اسناد و کتابخانه ملی همدان، با اشاره به سنت افطاری دادن در ماه رمضان گفت: در گذشته، بزرگان هر خانواده نقش محوری در برگزاری مراسم افطار داشتند. این افطاریها هم با هدف صلهرحم و تقویت روابط خانوادگی و هم به نیت اطعام روزهداران و کسب ثواب معنوی برگزار میشده است.
وی افزود: معمولاً پدربزرگ، عموی بزرگ، دایی بزرگ، خاله بزرگ یا بزرگِ طایفه، چه از طرف پدری و چه مادری میزبان مهمانی افطاری میشدند و اعضای خانواده و بستگان را برای افطار دعوت میکردند.
یزدانی در ادامه به آیینهای روز عید فطر در همدان اشاره کرد و گفت: در عید فطر نیز برای رؤیت ماه، افراد مشخصی مأمور بودند و پس از تأیید رؤیت هلال، این خبر به شیوههای سنتی در شهر اعلام میشد.
وی با بیان اینکه پس از اعلام عید، افراد در نقاط مرتفع شهر، از جمله اطراف مصلای همدان، با به صدا درآوردن بوق، فرا رسیدن عید فطر را به مردم خبر میدادند، افزود: جارچیها در کوچهها و محلهها با صدای بلند عید را اعلام میکردند.
به گفته این پژوهشگر، نماز عید فطر معمولاً در مسجد جامع همدان و دیگر مکانهای مشخص برگزار میشد و پس از آن، حالوهوای جشن و سرور در شهر جریان پیدا میکرد.
یزدانی در پایان افزود: در روز عید فطر، دید و بازدیدها آغاز میشد و مردم برای تبریک عید به خانه بزرگان خانواده میرفتند. این روز، یکی از عیدهای مهم به شمار میآمد و نقش پررنگی در تقویت پیوندهای اجتماعی و خانوادگی داشت.
پاسداشت میراث رمضان همدان
سنتهای ماه رمضان در همدان فراتر از عبادات صرف، یک دوره کامل از بازتنظیم ساختار اجتماعی و فرهنگی خانوادهها بود. از بوق سحر تا آیین «کلوخاندازان» که نماد عملی پایان تزکیه نفس بود، هر جزئیاتی دارای معنایی عمیق است.
از «انگشتپیچ» که نماد شیرینی پایداری بود تا احترام به بزرگان خانواده در میزبانی افطاریها، این آیینها نشان میدهند که رمضان در همدان، ماهی برای تقویت پیوندهای عاطفی و صلهرحم نیز محسوب میشد.
اگرچه برخی از این رسوم مانند آیین شبنشینی یا بوق سحر اکنون جای خود را به ابزارهای نوین دادهاند، اما روح حاکم بر این آداب، یعنی همبستگی اجتماعی، نذر و انفاق، و احترام به سلسله مراتب خانوادگی، میتواند بهعنوان میراث ناملموس این شهر به نسلهای جدید منتقل شود. حفظ این روایتهای فرهنگی، کلید درک اصالت زندگی همدانی است.
نظر شما