خبرگزاری مهر، گروه استانها – کورش دیباج: در بسیاری از جوامع، آیینهای مذهبی و مناسک جمعی فراتر از یک تجربه صرفاً عبادی عمل میکنند و به بستری برای تقویت پیوندهای اجتماعی، بازتولید سرمایه اجتماعی و تقویت حس همبستگی میان شهروندان تبدیل میشوند.
در جامعه ایران نیز شبهای قدر بهعنوان یکی از مهمترین آیینهای مذهبی، هر ساله میلیونها نفر را در مساجد، حسینیهها و فضاهای عمومی گرد هم میآورد. این حضور گسترده نه تنها جلوهای از دینداری جمعی است، بلکه از منظر جامعهشناسی میتواند به تحکیم روابط اجتماعی، افزایش اعتماد عمومی و تقویت همبستگی ملی کمک کند.
برای بررسی ابعاد جامعهشناختی این موضوع با فرزاد نوابخش، جامعهشناس فرهنگی و پژوهشگر حوزه دین و جامعه، گفتوگویی تفصیلی انجام دادهایم.
از منظر جامعهشناسی دین، شبهای قدر چه جایگاهی در ساختار اجتماعی جامعه دارند؟
اگر بخواهیم شبهای قدر را از منظر جامعهشناسی تحلیل کنیم، باید آن را در چارچوب «مناسک جمعی» یا Collective Rituals بررسی کنیم. از نگاه کلاسیک امیل دورکیم، مناسک دینی یکی از مهمترین ابزارهای تولید و بازتولید همبستگی اجتماعی هستند.
دورکیم معتقد بود وقتی افراد در یک آیین مشترک شرکت میکنند، نوعی «هیجان جمعی» یا Collective Effervescence شکل میگیرد که احساس تعلق به یک کل بزرگتر را تقویت میکند. شبهای قدر دقیقاً چنین کارکردی دارند؛ میلیونها نفر در زمانی مشخص، با نیتی مشترک و در فضایی مشترک گرد هم میآیند. این تجربه مشترک نه تنها یک تجربه معنوی فردی نیست، بلکه یک تجربه اجتماعی عمیق است که به افراد یادآوری میکند بخشی از یک جامعه با ارزشها و باورهای مشترک هستند.
برخی جامعهشناسان معتقدند آیینهای مذهبی میتوانند نقش مهمی در تقویت سرمایه اجتماعی داشته باشند. شبهای قدر از این منظر چه کارکردی دارند؟
سرمایه اجتماعی مفهومی است که به شبکه روابط اجتماعی، اعتماد متقابل و هنجارهای مشترک میان افراد جامعه اشاره دارد. رابرت پاتنام، جامعهشناس برجسته، سرمایه اجتماعی را یکی از مهمترین عوامل کارآمدی جوامع میداند. مناسک مذهبی مانند شبهای قدر میتوانند به تقویت این سرمایه اجتماعی کمک کنند، زیرا افراد را در یک شبکه ارتباطی گسترده قرار میدهند.
در این شبها، افراد از گروههای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در یک مکان گرد هم میآیند. این همنشینی، حتی اگر کوتاهمدت باشد، به تقویت حس اعتماد و نزدیکی اجتماعی کمک میکند. علاوه بر آن، بسیاری از فعالیتهای خیریه و کمکهای مردمی نیز در همین ایام افزایش مییابد که خود یکی از نشانههای تقویت سرمایه اجتماعی است.
آیا میتوان گفت آیینهایی مانند شبهای قدر در شرایط دشوار اجتماعی نقش پررنگتری پیدا میکنند؟
بله، تجربه تاریخی و مطالعات جامعهشناختی نشان میدهد در دورههایی که جامعه با فشارها، بحرانها یا نااطمینانیهای مختلف روبهرو است، گرایش به آیینهای جمعی و مناسک مذهبی افزایش پیدا میکند. دلیل این امر آن است که چنین آیینهایی نوعی احساس امنیت روانی و انسجام اجتماعی ایجاد میکنند.
وقتی افراد در یک مراسم جمعی شرکت میکنند، احساس میکنند تنها نیستند و بخشی از یک جامعه بزرگتر هستند. این احساس تعلق میتواند اضطراب اجتماعی را کاهش دهد و نوعی تابآوری جمعی ایجاد کند. به همین دلیل است که بسیاری از جامعهشناسان از آیینهای مذهبی بهعنوان یکی از منابع مهم «تابآوری اجتماعی» یاد میکنند.
در جامعهای مانند ایران که دین و فرهنگ پیوند نزدیکی با یکدیگر دارند، شبهای قدر چه نقشی در بازتولید هویت جمعی ایفا میکنند؟
هویت جمعی معمولاً از طریق نمادها، ارزشها و آیینهای مشترک بازتولید میشود. شبهای قدر یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی ـ مذهبی در جامعه ایران هستند. این شبها نه تنها یک مناسک دینی بلکه بخشی از حافظه فرهنگی جامعه محسوب میشوند.
وقتی نسلهای مختلف در چنین آیینهایی مشارکت میکنند، نوعی انتقال فرهنگی نیز صورت میگیرد. جوانان در کنار خانوادهها و نسلهای مسنتر در این مراسم حضور پیدا میکنند و با سنتها و ارزشهای فرهنگی جامعه آشنا میشوند. این فرآیند به تداوم هویت فرهنگی و اجتماعی جامعه کمک میکند.
برخی معتقدند مناسک جمعی میتوانند فاصلههای اجتماعی میان گروههای مختلف را کاهش دهند. آیا این موضوع در مورد شبهای قدر نیز صدق میکند؟
تا حد زیادی بله. یکی از ویژگیهای مهم آیینهای مذهبی این است که نوعی برابری نمادین میان شرکتکنندگان ایجاد میکنند. در فضای یک مراسم مذهبی، تفاوتهای طبقاتی، اقتصادی یا حتی جایگاههای اجتماعی تا حدی کمرنگ میشود. افراد در کنار یکدیگر مینشینند، دعا میخوانند و در یک تجربه مشترک معنوی مشارکت میکنند.
این تجربه مشترک میتواند به کاهش فاصلههای اجتماعی و افزایش همدلی میان گروههای مختلف کمک کند. به همین دلیل است که بسیاری از جامعهشناسان معتقدند آیینهای مذهبی یکی از معدود فضاهایی هستند که در آن افراد با پیشینههای متفاوت میتوانند احساس برابری و نزدیکی بیشتری داشته باشند.
از منظر رسانهای، پوشش چنین مناسکی چه تأثیری بر تقویت حس همبستگی در جامعه دارد؟
رسانهها نقش بسیار مهمی در بازنمایی و تقویت آیینهای جمعی دارند. وقتی رسانهها تصاویر گستردهای از حضور مردم در مراسمی مانند شبهای قدر منتشر میکنند، در واقع یک روایت مشترک از همبستگی اجتماعی شکل میگیرد. این بازنمایی رسانهای میتواند احساس تعلق و همدلی را در میان مخاطبان تقویت کند.
به عبارت دیگر، رسانهها میتوانند تجربهای که در یک مکان خاص رخ میدهد را به یک تجربه ملی تبدیل کنند. وقتی مردم در شهرها و مناطق مختلف میبینند که دیگران نیز در همان زمان در مراسم مشابهی شرکت میکنند، نوعی احساس همزمانی اجتماعی ایجاد میشود که به تقویت انسجام اجتماعی کمک میکند.
برخی پژوهشها نشان میدهد فعالیتهای داوطلبانه و خیریه در ایام مذهبی افزایش پیدا میکند. این موضوع چه ارتباطی با همبستگی اجتماعی دارد؟
فعالیتهای خیریه یکی از مهمترین جلوههای سرمایه اجتماعی هستند. در ایام مذهبی، بهویژه شبهای قدر، بسیاری از مردم به کمک به نیازمندان، مشارکت در طرحهای خیریه یا فعالیتهای داوطلبانه روی میآورند. این رفتارها نه تنها به کاهش برخی مشکلات اجتماعی کمک میکند بلکه شبکهای از اعتماد و همکاری میان افراد جامعه ایجاد میکند.
از منظر جامعهشناسی، هرچه سطح مشارکت داوطلبانه در یک جامعه بالاتر باشد، میزان همبستگی اجتماعی نیز بیشتر خواهد بود. بنابراین افزایش فعالیتهای خیریه در چنین مناسکی میتواند نشانهای از تقویت پیوندهای اجتماعی باشد.
آیا میتوان گفت شبهای قدر نوعی «فضای گفتوگوی اجتماعی» نیز ایجاد میکنند؟
در بسیاری از موارد بله. حضور مردم در مساجد، حسینیهها یا فضاهای عمومی برای شرکت در مراسم احیا، فرصتهایی برای تعامل اجتماعی نیز فراهم میکند. افراد پیش از شروع مراسم یا پس از آن با یکدیگر گفتوگو میکنند، درباره مسائل مختلف تبادل نظر دارند و شبکههای اجتماعی خود را تقویت میکنند.
این تعاملات هرچند ممکن است کوتاه باشد، اما در مجموع به گسترش ارتباطات اجتماعی کمک میکند. در واقع آیینهای مذهبی علاوه بر کارکرد معنوی، کارکرد ارتباطی نیز دارند.
با توجه به تغییرات اجتماعی و گسترش فناوریهای ارتباطی، آیا کارکرد آیینهایی مانند شبهای قدر در حال تغییر است؟
بله، بدون تردید. فناوریهای ارتباطی بهویژه شبکههای اجتماعی شکل مشارکت در آیینهای مذهبی را تا حدی تغییر دادهاند. امروز بسیاری از مردم علاوه بر حضور فیزیکی در مراسم، تجربه خود از این شبها را در فضای مجازی نیز به اشتراک میگذارند. این امر باعث میشود دامنه تأثیر این آیینها گستردهتر شود.
در واقع میتوان گفت آیینهای مذهبی در عصر دیجیتال وارد مرحله جدیدی شدهاند؛ مرحلهای که در آن تجربه جمعی هم در فضای فیزیکی و هم در فضای مجازی شکل میگیرد.
در نهایت اگر بخواهیم نقش شبهای قدر را در یک جمله جامعهشناختی جمعبندی کنیم، چه میتوان گفت؟
میتوان گفت شبهای قدر یکی از مهمترین لحظات همگرایی معنوی و اجتماعی در جامعه هستند؛ لحظاتی که در آن افراد نه تنها به تجربهای معنوی دست مییابند، بلکه پیوندهای اجتماعی خود را نیز بازسازی میکنند. این آیینها به جامعه یادآوری میکنند که فراتر از تفاوتها، مجموعهای از ارزشها و باورهای مشترک وجود دارد که میتواند مبنای همبستگی و همدلی اجتماعی باشد.
نظر شما