خبرگزاری مهر، گروه استانها– کورش دیباج: اصفهان شهری که قرنها در حافظه فرهنگی جهان به عنوان «نصف جهان» شناخته شده، امروز در شرایطی قرار گرفته که میراث تاریخی آن بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه جامعه جهانی است.
در روزهای اخیر و در پی حملات هوایی آمریکا و رژیم صهیونیستی به محدوده استانداری اصفهان که در قلب بافت تاریخی این شهر قرار دارد، بخشهایی از مجموعه دولتخانه صفوی و برخی بناهای شاخص تاریخی دچار آسیبهایی شدهاند؛ آسیبی که هرچند در بسیاری موارد ناشی از موج انفجار و لرزشهای شدید بوده، اما آثار آن بر سازهها و تزئینات معماری بناهای تاریخی کاملاً محسوس است.
این اتفاق تنها یک رخداد محلی یا ملی نیست. اصفهان یکی از مهمترین کانونهای میراث فرهنگی جهان به شمار میآید؛ شهری که مجموعهای از آثار ثبت جهانی و بناهای شاخص معماری اسلامی، ایرانی و صفوی را در خود جای داده است.
میدان نقشجهان، مسجد جامع اصفهان، باغها و کاخهای صفوی، موزهها و مجموعههای تاریخی متعدد، تنها بخشی از گنجینهای هستند که در طول قرنها شکل گرفته و امروز به عنوان بخشی از میراث مشترک بشریت شناخته میشوند.
در میان این مجموعه عظیم تاریخی، دولتخانه صفوی جایگاهی ویژه دارد. این مجموعه که در دوره صفوی مرکز اداره و تشریفات حکومتی بوده، مجموعهای از بناهای ارزشمند شامل کاخها، تالارها و عمارتهای تاریخی است که بخش مهمی از هویت معماری و شهرسازی اصفهان را شکل میدهند.
بسیاری از این بناها به لحاظ تاریخی، هنری و معماری دارای ارزشهای جهانی هستند و بخشی از آنها در پیوند با مجموعههای ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارند.
اهمیت این آثار به اندازهای است که برخی از آنها با نشان «سپر آبی» مشخص شدهاند؛ نشانی بینالمللی که بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه تعریف شده است. این نشان به معنای آن است که بناهای مزبور نه تنها متعلق به یک کشور، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت محسوب میشوند و در زمان جنگ باید از هرگونه آسیب یا عملیات نظامی در حریم آنها جلوگیری شود.
با این حال، آنچه در روزهای اخیر در محدوده تاریخی اصفهان رخ داده، بار دیگر این پرسش جدی را در برابر جامعه جهانی قرار داده است که آیا سازوکارهای بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ واقعاً کارآمد هستند؟ هنگامی که موج انفجار ناشی از حملات نظامی به محدودهای با چنین تراکم تاریخی وارد میشود، حتی اگر بناها مستقیماً هدف قرار نگیرند، خطر آسیب به ساختارهای معماری، تزئینات ظریف، شیشهها، کاشیها و عناصر چوبی به شدت افزایش مییابد.
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که هرگونه عملیات نظامی در نزدیکی بافتهای تاریخی متراکم میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای آثار تاریخی داشته باشد؛ آثاری که در بسیاری موارد چندصد سال قدمت دارند و مرمت آنها، حتی در صورت امکان، هرگز نمیتواند جایگزین اصالت تاریخی از دست رفته شود.
آنها تأکید میکنند که آنچه امروز در اصفهان رخ داده، تنها یک حادثه فنی یا ساختمانی نیست، بلکه موضوعی مرتبط با حقوق بینالملل فرهنگی و مسئولیت جامعه جهانی در حفاظت از میراث مشترک بشریت است. به همین دلیل انتظار میرود سازمانهای بینالمللی به ویژه یونسکو و نهادهای مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه نسبت به این موضوع واکنش جدی نشان دهند.
در همین زمینه خبرنگار مهر با جمعی از کارشناسان، مدیران میراث فرهنگی و متخصصان مرمت بناهای تاریخی گفتوگو کرده است؛ گفتوگوهایی که همگی یک پیام مشترک دارند: میراث تاریخی اصفهان تنها متعلق به ایران نیست و جامعه جهانی نمیتواند نسبت به آسیبهایی که در سایه جنگ متوجه این گنجینه تاریخی میشود بیتفاوت بماند.
نشان سپر آبی و مسئولیت حقوقی جامعه جهانی
سید محمد بهشتی، پژوهشگر میراث فرهنگی در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه نشان «سپر آبی» در نظام حقوقی بینالمللی میگوید: نشان سپر آبی یکی از مهمترین نمادهای شناختهشده در حقوق بینالملل برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه است. این نشان بر اساس کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ ایجاد شد؛ کنوانسیونی که پس از تجربه تخریب گسترده میراث فرهنگی در جنگ جهانی دوم شکل گرفت.
او توضیح میدهد: هدف اصلی این کنوانسیون آن بود که جامعه جهانی به این جمعبندی برسد که آثار فرهنگی صرفاً دارایی یک کشور نیستند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی بشریت محسوب میشوند. بنابراین حتی در زمان جنگ نیز باید برای حفاظت از آنها قواعد مشخصی رعایت شود.
به گفته این پژوهشگر، یکی از مهمترین اصول این کنوانسیون آن است که طرفهای درگیر در یک مخاصمه نظامی موظف هستند از هرگونه اقدام نظامی که ممکن است موجب آسیب به اموال فرهنگی شود، به ویژه در نزدیکی بناهای تاریخی مهم، خودداری کنند.
بهشتی تأکید میکند: زمانی که در یک محدوده تاریخی با چنین تراکمی از آثار ارزشمند عملیات نظامی صورت میگیرد، حتی اگر هدف مستقیم بناهای تاریخی نباشند، موج انفجار و لرزشها میتواند آسیبهای جدی به آنها وارد کند. از منظر حقوق بینالملل فرهنگی، این مسئله باید مورد بررسی جدی قرار گیرد.
او معتقد است: جامعه جهانی و بهویژه یونسکو باید نسبت به چنین رخدادهایی واکنش نشان دهند. اگر بناهای تاریخی که با نشانهای بینالمللی حفاظت مشخص شدهاند در معرض خطر قرار بگیرند و واکنشی در سطح بینالمللی دیده نشود، عملاً اعتبار این نظام حفاظتی زیر سؤال میرود.
میراث تاریخی در برابر موج انفجار
مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه جهانی کاخ چهلستون در اصفهان نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به ماهیت آسیبهایی که در چنین شرایطی به بناهای تاریخی وارد میشود، میگوید: بسیاری از آسیبهایی که در زمان جنگ به بناهای تاریخی وارد میشود، لزوماً ناشی از اصابت مستقیم نیست. در بسیاری از موارد موج انفجار، ارتعاش زمین و فشار هوا باعث ایجاد خسارت در ساختار بناها میشود.
او توضیح میدهد: بناهای تاریخی به ویژه آنهایی که دارای تزئینات ظریف مانند گچبری، آینهکاری، نقاشیهای دیواری، کاشیکاری یا عناصر چوبی هستند، نسبت به چنین لرزشهایی بسیار حساساند. حتی یک موج انفجار در فاصله نسبتاً دور میتواند باعث ریزش تزئینات یا ایجاد ترکهای پنهان در سازه شود.
به گفته هادیپور، در بسیاری از کشورها تجربههای تلخی از این نوع آسیبها وجود دارد. در جنگهای معاصر در خاورمیانه و اروپا دیدهایم که حتی زمانی که یک بنای تاریخی مستقیماً هدف قرار نگرفته، فشار ناشی از انفجارها باعث آسیبهای جدی در آن شده است.
او تأکید میکند: به همین دلیل در کنوانسیونهای بینالمللی تأکید شده که عملیات نظامی نباید در نزدیکی مراکز مهم فرهنگی انجام شود. این یک اصل پذیرفته شده در حقوق بینالملل فرهنگی است.
هادیپور میگوید: وقتی شهری مانند اصفهان با چنین تراکم بینظیری از آثار تاریخی مواجه است، هرگونه عملیات نظامی در محدوده آن باید از منظر حقوق بینالملل فرهنگی مورد توجه و بررسی قرار گیرد و انتظار میرود نهادهای بینالمللی در این زمینه موضعگیری کنند.
معماری ظریف اصفهان و آسیبپذیری آن
شهریار ناسخیان، مرمتگر بناهای تاریخی و مدرس دانشگاه نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به ویژگیهای معماری تاریخی اصفهان میگوید: معماری این شهر از نظر هنری بسیار ظریف و پیچیده است. بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان دارای لایههای متعدد تزئینی هستند که طی قرنها شکل گرفتهاند.
او توضیح میدهد: این تزئینات شامل کاشیکاریهای معرق، نقاشیهای دیواری، آینهکاریها، گچبریهای ظریف و سازههای چوبی است. هر کدام از این عناصر به شدت نسبت به لرزش و فشارهای ناگهانی حساس هستند.
ناسخیان میافزاید: زمانی که موج انفجار در یک بافت تاریخی متراکم منتشر میشود، انرژی آن از طریق زمین و هوا منتقل میشود و ممکن است باعث جدا شدن لایههای تزئینی، ترک خوردن دیوارها یا ریزش بخشهایی از سازه شود.
به گفته این مرمتگر، حتی اگر آسیبها در نگاه اول جزئی به نظر برسند، ممکن است در بلندمدت به مشکلات جدی سازهای منجر شوند. بسیاری از ترکهایی که امروز دیده نمیشوند، ممکن است در آینده به نقاط ضعف ساختاری تبدیل شوند.
او تأکید میکند: از منظر حفاظت میراث فرهنگی، چنین رخدادهایی باید در سطح بینالمللی مورد توجه قرار گیرد، زیرا بناهای تاریخی اصفهان تنها آثار ملی نیستند بلکه بخشی از میراث معماری جهان به شمار میآیند.
مسئولیت یونسکو در قبال میراث جهانی
محمدعلی ایزدخواستی، مسئول بافت تاریخی اصفهان نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به مسئولیت نهادهای بینالمللی میگوید: آثار تاریخی اصفهان که بیش از هزار سال تمدن بشری را در خود متبلور کردهاند، امروز در معرض تهدید جدی قرار گرفتهاند.
ایزدخواستی گفت: اصفهان از دیرباز در منابع تمدنی به عنوان یک «موزه شهر» معرفی شده و در هر کوی و برزن آن آثار منحصر بهفردی از همنشینی تمدنی، بهویژه همزیستی ادیان و ملل، وجود دارد که در صورت آسیب دیدن، بخش ارزشمندی از میراث مشترک ملتها از بین خواهد رفت.
او توضیح میدهد: وقتی یک اثر تاریخی در چارچوب نظامهای بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی قرار میگیرد، انتظار میرود در صورت بروز تهدید، واکنشهایی نیز در سطح جهانی شکل بگیرد.
ایزدخواستی میگوید: این آثار گرانسنگ که صدها سال با استواری باقی ماندهاند، توان تحمل ارتعاشهای شدید ناشی از انفجارهای پیاپی حملات وحشیانه متجاوزین را ندارند.
او ادامه میدهد: طی حملات روز گذشته، مواریث ارزشمندی همچون کاخ چهلستون، مسجد جامع عباسی، کاخ عالیقاپو و پلهای ارزشمند صفوی دچار آسیبهای جدی شدهاند.
مسئول بافت تاریخی شهر اصفهان اضافه میکند: موج انفجارها در شهر به اندازهای چشمگیر است که لرزههای پیاپی ایجاد کرده و همین موضوع موجب آسیبهای مکرر به تزئینات و سازههای این بناهای تاریخی شده است.
او تأکید میکند: سکوت جامعه جهانی در برابر آسیب به میراث فرهنگی میتواند پیام خطرناکی داشته باشد؛ پیامی که نشان میدهد قواعد بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ ضمانت اجرایی کافی ندارند.
میراثی که متعلق به تمام بشریت است
امیرکرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت جهانی آثار تاریخی این شهر میگوید: اصفهان یکی از مهمترین شهرهای تاریخی جهان است و بسیاری از آثار آن در زمره شاخصترین نمونههای معماری اسلامی و ایرانی قرار دارند.
او توضیح میدهد: وجود آثاری مانند میدان نقشجهان، مسجد جامع اصفهان و مجموعههای تاریخی دوره صفوی باعث شده این شهر جایگاهی ویژه در نقشه میراث فرهنگی جهان داشته باشد.
به گفته کرمزاده، حفاظت از چنین مجموعهای تنها یک مسئولیت ملی نیست، بلکه موضوعی است که جامعه جهانی نیز باید نسبت به آن حساس باشد.
او تأکید میکند: تجربههای جهانی نشان داده است که در زمان جنگ، میراث فرهنگی بیش از هر زمان دیگری آسیبپذیر میشود و به همین دلیل کنوانسیونهای بینالمللی برای حفاظت از آنها تدوین شدهاند.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان میگوید: انتظار میرود نهادهای بینالمللی و سازمان یونسکو نسبت به رخدادهایی که میتواند میراث فرهنگی جهان را تهدید کند، واکنش جدی نشان دهند و از سازوکارهای حقوقی و دیپلماتیک برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی استفاده کنند.
هشداری برای جامعه جهانی
آنچه امروز در اصفهان رخ داده، تنها یک خبر محلی درباره آسیب به چند بنای تاریخی نیست؛ بلکه زنگ هشداری برای جامعه جهانی است. شهری که یکی از مهمترین گنجینههای میراث فرهنگی جهان را در خود جای داده، اکنون در شرایطی قرار گرفته که آثار تاریخی آن در معرض تهدیدهای ناشی از مخاصمات نظامی قرار دارند.
در چنین شرایطی انتظار میرود سازمان یونسکو و نهادهای بینالمللی مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی، با بررسی دقیق این رخدادها و جلب توجه افکار عمومی جهان، از تکرار آسیب به این گنجینههای تاریخی جلوگیری کنند؛ گنجینههایی که نابودی یا آسیب آنها، تنها خسارتی برای یک شهر یا یک کشور نیست، بلکه ضربهای به میراث مشترک بشریت خواهد بود.
نظر شما